Cooltura - Knjigofil

Osvrt na roman “Hadži Murat”: Pisac velikih narativa veličinu otkriva i u “malim” tekstovima

Iako prve asocijacije na L. N. Tolstoja bivaju i ostaju romani Ana Karenjina i Rat i mir, snaga njegovog izraza nije slabija ni u kratkim narativima, o čemu svjedoči i pišÄev posljednji roman Hadži Murat, pisan u periodu od 1896. do 1904. godine. Pisac ga je smatrao nezavršenim, pa je stoga objavljen posthumno, 1912. u trećem tomu Tolstojevih djela.

Roman je uramljen poetičnom atmosferom, na početku ljeta na polju i energijom žbuna tatarina, te proljetnim poplavljenim rižinim poljem i pjesmom slavuja na kraju. Unutar ovog okvira, koji slavi prirodu, bujanje i život, odigrat će se, paradoksalno, siže natopljen krvlju i trijumfom bitaka i smrti.

Kontekst romana

Kompjuterski rečeno, kao što informatika u sebe uključuje poznavanje softwara i hardwara, programiranje, web dizajn i brojne druge aspekte, tako se i književnost odnosi prema historiji, religiji, društvenom kontekstu. Okvir romana Hadži Murat su rusko-čečenski ratovi. Radnja romana počinje 1851. godine kada je Hadži Murat ujahao u čečensko selo, a time i u siže ovog narativa. Iako je društveno-politički kontekst dominantan okvir romana, on je istovremeno samo pozornica na kojoj se odigrava lična drama života glavnog lika. Po prelasku na rusku stranu, Hadži Murat traži pomoć pri oslobaÄ‘anju svoje porodice, koja je nakon njegovog prelaska na stranu Voroncova1 i dalje kod Šamila2 .

Specifičan Tolstojev izraz

Specifikum Tolstojevog izraza (a i književnosti uopće) u ovom romanu ogleda se u svoÄ‘enju rata na ljudsku mjeru, na mjeru čovjeka, pojedinca i individualnog ljudskog života. Brojne su situacije iz kojih se može pročitati upravo ta perspektiva gledanja na rat očima ljudskog bića. MeÄ‘u upečatljivijim scenama je način na koji je Sado kažnjen zbog toga što je ugostio Hadži Murata nakon njegovog prelaska na rusku stranu. Sado, kao izdajnik, zatiče razorenu kuću, ubijenog sina, izbezumljenu ženu, zagaÄ‘en izvor vode i spaljenu košnicu sa pčelama. Ta slika izgorenog ognjišta i srušenog doma dovoljna je da objasni silinu njegove izdaje i posljedice prijateljevanja sa Muratom. U odreÄ‘enom smislu, čitav roman je sinegdoha, u kojoj se kroz pojedinačne doživljaje oslikava cjelokupno (ratno) zbivanje.

S tim u vezi je i ključni, neočekivani obrat i način prikazivanja smrti Hadži Murata. Budući da mu Rusi ne pomažu izbaviti porodicu, a on nema vremena za čekanje, odlučuje se sām, nakon kratkog, potpuno nehamletovskog oklijevanja, suočiti sa Šamilom i pokušati spasiti porodicu. U idućoj sceni, odrubljena Muratova glava biva pokazana kao trijumf i opomena…

Priča u priči

U romanu Hadži Murat značajno je prstenasto uvezivanje pričâ i intarzija jednog narativa u drugi, poput koncentričnih krugova. Sve do 42. strane Petruša Avdejev je samo još jedan umirući vojnik. Ali, već na drugoj polovini te stranice razvija se individualna priča i pripovjedač nas vodi u selo gdje se nalazi njegova obiteljska kuća. U rečenici koju izgovara njegov otac: Budala Petruha što te zamenjuje3 , ogleda se roditeljska tuga i žal za sinom koji je u vojci, gdje je otišao umjesto brata koji i dalje živi s roditeljima. Toga dana je Petrova majka obazrivo molila oca da u pismo za sina ubaci i jednu rublju. Njenu beskrajnu sreću što je konačno uspjela u svom naumu mogla je uništiti samo neopisiva tuga i saznanje da je Petruša baš taj dan preminuo od zadobivenih rana. Pripovjedač zna da se majčina tuga ne može izraziti riječima, zato je oblikuje u iskazu Eto tako4 . Na taj način Tolstoj daje svom pripovjedaču vještinu da se obrača, koliko likovima, toliko i čitaocu, kao jedinstvenom i pojedinačnom ljudskom biću, sa svojim životom, domom i sudbinom.

Još jedan trik

Još jedan vješt tehnički „zahvat“ je taj da Hadži Muratovu životnu priču ne saznajemo od pripovjedača, nego od samog Hadži Murata, kada on razgovora sa Loris Melikovim i predstavlja mu se. Takvim pričanjem priče, iskazom u prvom licu jednine, postignut je direktan, izravan susret sa glavnim likom. Tim postupkom, odsustvom naratora, ovaj tekst se približava dramskom, neposrednom iskazu, čime je čitalac još dublje uvučen u narativ.

Umjesto zaključka – Hadži Murat kao centralna osovina romana

ÄŒitav roman se može posmatrati kao preplitanje dva osnovna plana: nužnosti zbivanja i slobodnih izbora glavnih likova. Prelazak na rusku stranu uzrokovao je nepogodan položaj Muratove porodice, prijateljevanje sa Muratom koštalo je Sadu imanja, bijeg od Rusa uzrokovao je stradanje Hadži Murata, ulazak u poplavljeno rižino polje vodio je u zamku i smrt. Unutar ovako jasno i logički precizno koncipiranog okvira dešava se niz složenih procesa ljudskog razmišljanja, a zatim i postupaka koji ih toga proističu. Hadži Murat se u romanu pojavljuje relativno rijetko, ali je sveprisutan, a djela glavnog lika su pokretačka sila čitavog romana i upravo njegovi postupci oblikuju siže. Stoga se roman i završava smrću Hadži Murata, jer bez glavnog lika ovaj narativ ne može postojati.

 

M. S. Voroncov (1782-1856) jedan od vrlo uticajnih ruskih velikaša svog doba. Istakao se u ratovima protiv Napleona i na Kavkazu. [↩]
1798-1871) religiozni i politički vođa kavkaskih naroda, koji su se u prvoj polovini XIX st. borili za svoju nezavisnost. [↩]
L.N.Tolstoj: Hadži Murat. Beograd: Rad, 1963, str. 43. [↩]
Ibid, str. 45. [↩]

Zanima vas i ovo?