Cooltura - Historijska čitanka

Bosanac Osman Pazvanoglu pokrenuo Prvi srpski ustanak

Odmetnik od sultana i zaštitinik hajduka iz Srbije, Bosne, Bugarske i Rumunije, porijeklom Bosanac iz Tuzle, kontravezna historijska ličnost Osman Pazvan(t)oglu zaslužan je za pokretanje Prvog srpskog ustanka i stvaranje moderne srpske države, smatraju turski historičari.

Profesor na Balkanskom istraživačkom institutu Trakya univerziteta u Edirneu Yuksel Hoš iznio je stav da bi Srbi trebali u Beogradu da podignu spomenik Bošnjaku Osmanu Pazvantoglu koji je, kako naglašava, “napravivši životnu grešku, osnovao srpsku državu”.

Pozivajući se na historijske izvore turski ekspert za pitanja Balkana, Yuksel Hoš, inače porijeklom iz Jagodine i čija je porodica 1878. odselila za Tursku, ističe da je Pazvanoglu komandovao srpskim  hajducima.

“Vođa Prvog Srpskog ustanka Karađorđe, koji je bio svinjar, čuvao i prodavao svinje, je bio Pazvanogluov čovjek”, ističe Hoš i, kao osnovu za takav stav, navodi izvore i podsjeća da je Pazvanoglu nakon što se brzo uzdigao u osmanskoj administraciji i postao starješina janjičara, nezadovoljan reformama krajem 18. i početkom 19. vijeka u Rumeliji kočio te reforme i digao ustanak protiv osmanske vlasti.

“Pazvantoglu je u Rumeliji bio jedan od najvećih lokalnih zvaničnika (ajana) koji je okupio hajduke i odmjetnike. Nakon što je sklonio valiju i muhafiza – upravitelja i čuvara Beograda Hadži Mustafu Pašu, slabi državna administracija, vlast ostaje u ruke 5-6 dahija, odnosno hajduka i oni prelaze pod kontrolu janjičara. Osmanlijska administracija je ovdje doživjela prvi udar”, navodi profesor Hoš i podvlači da je Osman Pazvanoglu nakon toga u regiji pridobio ostale vođe janjičara i dahije.

Prema riječima turskog istraživača oni koji su ubili Hadži Mustafu Pašu u Beogradu su zapravo pristali da im komanduje Karađorđe koji je bio podređen Pazvantogluu.

Ilustracija na kojoj je prikazan Osman Pazvanoglu (tur. Osman Pazvantoğlu; 1758 — Vidin, 27. januar 1807),  turski vojni zapovjednik, upravnik Vidinskog pašaluka i starješina odmetnutih od centralne turske vlasti vidinskih janjičara, porijeklom iz Bosne. Takođe je upamćen kao prijatelj Rige od Fere, grčkog revolucionara i pjesnika, koga je pokušao da izbavi iz zatvora kada su ga uhapsile Osmanlije u Beogradu.

“Karađorđe postupa po naređenju Pazvantoglua, pobjeđuje vojsku niškog valije Hafiz paše i Osmanlijska administracija je po drugi put ozbiljno dobila udar. Nakon zauzimanja Beograda objavljuje da će ratovati sve dok Srbija ne bude nezavisna. Pazvantoglu kasnije pristaje na pokornost sultanu ali 1807. umire od tuberkuloze. Karađorđe od njega duže živi sve do stvaranje srpske države”, konstatuje profesor Hoš.

- Hadži-Mustafa paša od srpskog naroda dobio naziv „srpska majka“ -

Prema pisanju srpskih histroičara nakon austo-osmanskog rata, da bi spriječio masovno iseljavanje Srba u Banat i Srem, koji su bili pod austrijskom vlašću, sultan Selim III, 1791.  je proterao zloglasne janičare i zabranio im povratak u Beogradski pašaluk. Na čelo Beogradskog pašaluka postavio je Hadži-Mustafa pašu koji je od srpskog naroda dobio naziv „srpska majka“.

Ali, zbog neočekivanih zapleta na Bliskom istoku, osam godina kasnije, janjičari se vraćaju u Beograd pod pritiskom vidinskog paše Pazvan-Oglua koji se odmetnuo od sultana.

Odmah po povratku, oni su ubili Hadži-Mustafa pašu. Predvodili su ih četvorica velikih dahija: Aganlija, Kučuk Alija, Mula Jusuf i Mehmed-aga Fočić, čiji su zulumi i „seča knezova“ bili neposredan povod za ustanak.

- Pazvantoglua nije moglo da zarobi 100.000 osmanlijskih vojnika –

Iako se u zvaničnim udžebenicima i knjigama historije  u Bosni, pa ni Srbiji, Osman Pazvanoglu ne spominje kao značajna ličnost, ne pojašnjava njegova uloga u Prvom srpskom ustanku, niti veza sa srpskim hajducima, list “Blic 2009. godine” , u tekstu pod naslovom “Pesnik koji je ubio svoju voljenu”, čiji je autor ugledni novinar Momčilo Petrović, piše da je “Pazvantoglu odmetnik od sultana kod kojeg je Hajduk Veljko, kao najamnik u Vidinu, izučio ratovanje. Tri godine posle ustanka u Orašcu, po nalogu Karađorđa, Veljko je podigao bunu baš ovde, u Krivom Viru i Crnoj reci, kraju nazvanom po reci poznatijoj kao Crni Timok”.

Pozivajući se na autentične dokumente turska historija o Osmanu Pazvantoglu naovodi da je odmetnuti janjičarski komandant sa armijom plaćenika toliko bio ojačao da čak ni 100. 000 vojnika sa pašom Husein Kučukom nije uspjelo da osvoji Vidin i da ga zarobi.

Pazvantoglu je, stoji u turskim dokumentima  sprovodio, pljačkaške pohode i otimao imovinu stanovništvu u Vlaškoj, prema Bukureštu, od Dunava do Stare planine i od Beograda do Varne .

On je, navode turski historičari, bio zaštitinik hajduka, odmjetnika i bandita brdovite Rumelije, pa su Visoka Porta i sam sultan bili prinuđeni da, radi "mira u kući", čak tri puta oprosti sva nedjela i Pazvantogluu dodjele titulu vezira i Paše Vidina.

Kontrolisao je veliku teritoriju, samostalno je vladao, kovao novac i uspostavljao diplomatske odnose sa državama u okruženju, bio vođa masonske lože Vidina.

Sa svojim dahijama, nezadovoljni janjičarima i hajducima je 1793. godine pokušao da stavi i Beograd pod svoju kontrolu ali su ga, prvi put organizovani u posebnu srpsku narodnu vojsku u službi Osmanlijske države, u bici kod Kolara, porazili srpski vojnici.

 “Kako bi pridobio srpske nacionaliste, u periodu Francuske revolucije, poznato je da im je Pazvantogl u poslao na dar šubare i krzno. Rusija je u to vrijeme počela da podržava i nagovara srpske pobunjenike. Viskou portu je to stavljalo u težak položaj. Zaključuje se da je Pazvantoglu, koji je podržavao pobunjene Srbe protiv Osmanlijske države, podržavao strane sile kao što je bila Rusija”, naposao je historičar Ali Yavuz sa Instituta za društvene nauke Afyon Kocatepe Univerziteta.

Ali Yavuz je konstotavo da je Pazvantoglu, iako dovodeći Osmnalijsku državu u tešku situaciju, u zadnjih pet godina od 1802. do 1807. godine časno služio sultanui nije pravio bune. U Vidinu (Bugarska) izgradio je džamiju, medresu i biblioteku koje su, za razliku od drugih turskih objekata, do danas sačuvane u tom gradu. Na vrhu džamije koje je izgradio Pazvatoglu umjesto polumjeseca nalazi se okrenuto srce.

Pazvantoglu je prezime koje znači gradski ili noćni stražar, a prema turskim arhivama, iako se spominje da je Bošnjak, je zapravo, kako se pretpostavlja, porijeklom iz porodice Tatara koji su u vrijeme osvajanja Bugarske od strane Bajazita I (1389-1402) nastanili Vidin.

 

Zanima vas i ovo?